Benedykt Augustyn Morel – Traktat o degeneracji

Benedykt A. Morel: alkohol, butelki, brud, degeneracja

Teoria degeneracji gatunku ludzkiego

Benedykt A. Morel (1809–1873), francu­sko-austriacki psychiatra, w 1857 r. w Paryżu, wydał książkę, pt. Traktat o degeneracji, w której po raz pierwszy sformułowana została teoria degeneracji gatunku ludzkiego. Morel – nawiązując do Lamarcka – sugerował, że degeneracja jest następstwem wielu czynników środowiskowych, chorób, nieodpowiednich postaw społecznych, co w konsekwencji spowodowało upadek człowieka.

Stan ten zestawiał z okresem biblijnym przed wygnaniem człowieka z Raju, który to okres był tym pierwotnym, nieskażonym, idealnym. Po wypędzeniu z Raju – jego zdaniem – człowiek „sta­czał się”, a prowadziła do tego bieda, zbyt gęste zaludnienie, zatrucia, brak wy­kształcenia, niezdrowe zawody, nadużywanie alkoholu oraz ekscesy seksualne1)M. Foucault, Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, s. 344–347..

Morel był przekonany o nabywaniu cech patologicznych w niezdrowym środo­wisku, a następnie przekazywaniu ich potomstwu, co powodować miało utrwalanie i narastanie patologii. Proces degeneracji, jak przekonywał, będzie postępował, aż do wymarcia gatunku. Każdego, kto zakwalifikowany został do grupy osób patologicz­nych, zagrażających istniejącemu porządkowi społecznemu, nazywano „degenera­tem”2)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe 2015 oraz PWN, s. 43..

Cechy degeneratów 

Benedykt A. Morel: Benedykt Augustyn Morel
        Benedykt Augustyn Morel

Morel wyróżnił trzy wspólne cechy degeneratów:

  • „zaburzenia umysłowe (debilizm)
  • piętna na twarzy i ciele 
  • emocjonalizm i pesymizm”.

Natężenie degeneracji określał w czterostopniowej skali:

  • (1) osoby nerwowe i histeryczne (neurastenicy),
  • (2) osoby z zaburzeniami emocjonalnymi, moralnie niedostosowane (prostytutki i przestępcy),
  • (3) osoby upośledzone umysłowoimbecy­le kierujące się instynktami,
  • (4) i na najniższym stopniu rozwoju umysłowego i emocjonalnego umieścił idiotów, którzy podlegają zupełnie instynktom3)Zob. R. Kujawski, Polska literatura psychia­tryczna o degeneracji i dziedziczności zaburzeń psychicznych w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, „Psychiatria i Psychoterapia”, 2013/9(3), s. 25–26..

Ale w społeczeństwie upowszechnił się też inny podział czteroczłonowy:

  • na degenerację ze względów materialnych,
  • pod względem moralnym,
  • fizycznym i
  • umysłowym.

Panowało przekonanie, że ludzie dotknięci degeneracją nie są w sta­nie samodzielnie wydostać się z niej, podźwignąć, że los ich jest już przesądzony.

Artyści i literaci 

Benedykt A. Morel: Max Nordau
Max Nordau

Koncepcję Morela podchwycił m.in. filozof i lekarz (pochodzenia żydowskie­go) Max Nordau, który także w industrialnym modelu urbanizacji doszukiwał się przyczyn degeneracji, lecz największa szkoda – jego zdaniem – płynie ze sfery kultury. To artyści i literaci wyrządzają społeczeństwu największą szkodę przez swe dzieła, które promują zdegenerowanych bohaterów, tj. ich „rozpustne zacho­wania, uzależnienie od narkotyków, prostytucję i przestępczość” i w ten sposób „wypaczają rzeczywistość”4)M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, s. 34.. Max Nordau jest jednym z głównych twórców i ideologów ruchu syjonistycznego (powstałego pod koniec XIX w.), powołanego do odnowy biologicznej i rasowej Żydów żyjących w diasporze, w ramach którego rozwijana była również eugenika żydowska.

Benedykt A. Morel: Emil Zola
         Emil Zola

Wielu autorów i twórców (m.in. Nietzschego, Wa­gnera, Ibsena i Zolę) Nordau uważał za pseudogeniuszy i degeneratów, nazywa­jąc ich „lunatykami i szaleńcami […] kalekami i błaznami sztuki i literatury”5)M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, s. 34.. Ale, co ciekawe, Zola krytykowany przez Nordaua, także wzorował się na Morelu, a nawet „proza Zoli stanowiła swego rodzaju egzemplifikację teorii Morela, tym bardziej, że pisarz pilnie śledził prace lekarzy i biologów na temat dziedziczno­ści”6)M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, s. 34..

Literatura Zoli w lżejszej formie wyjaśniała szerokiemu kręgowi czytelni­ków, w jaki sposób dochodzi do degeneracji społeczeństwa, będącej wynikiem przestępstw i defektów, wynikających ze złych nawyków i leniwego życia.

Literatura

  • Carrel A., Człowiek istota nieznana, Wyd. „Biblioteka Wiedzy”, Trzaska, Ebert i Michalski, Warszawa 1938.
  • Foucault M., Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.
  • Gawin M., Rasa i nowoczesność, Wyd. Neriton, Inst. Historii PAN, Warszawa 2003.
  • Kujawski R., Polska literatura psychia­tryczna o degeneracji i dziedziczności zaburzeń psychicznych w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, „Psychiatria i Psychoterapia”, 2013/9(3).
  • Musielak M., Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008.
  • Popowicz K., Lamarkizm społeczny. Rasizm i eugenika we Francji, Wyd. Uniw. Warszawskiego, Warszawa 2009.
  • Skrzypek A., Historia społeczna Europy XIX i XX wieku, Wyd. Poznańskie, Poznań 2009.
  • Sugalska I., Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe 2015 oraz PWN.
  • Uzarczyk K., Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002.

Iva Kalina, 13.10.2017

Ilustracje

Benedykt Augustyn Morel – źródło: Wikimedia Commons
Max Nordau – źródło: Wikimedia Commons
Emil Zola – źródło: Wikimedia Commons

Zob. Kategorię: Eugenika (Pasek boczny lub w MENU)

Przypisy   [ + ]

1. M. Foucault, Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, s. 344–347.
2. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe 2015 oraz PWN, s. 43.
3. Zob. R. Kujawski, Polska literatura psychia­tryczna o degeneracji i dziedziczności zaburzeń psychicznych w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, „Psychiatria i Psychoterapia”, 2013/9(3), s. 25–26.
4, 5, 6. M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, s. 34.

About Achatoja

Kilka słów o autorze.

View all posts by Achatoja →

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *