Eugenika polska – początki pod zaborami (EuP1)

Eugenika polska: Ziemie Rzeczpospolitej pod zaborami

Obrazek: Ziemie Rzeczpospolitej pod zaborami

To drugi Wpis z tematu Eugenika, a pierwszy – z zakresu Eugenika polska 

Początki eugeniki na ziemiach polskich

Pierwsze wzmianki na temat eugeniki na ziemiach polskich (pod zaborami) pochodzą od przyrodników, zajmujących się propagowaniem ewolucjonizmu (najpierw Lamarcka, a później ewolucjonizmu Wallace’a – Darwina), który bezpośrednio wiązany jest z wykreowaniem eugeniki.

Idee eugeniczne w XIX stuleciu rozwijane były niemal przez wszystkie cywilizowane kraje świata i narody. Zataczając coraz szersze kręgi, nurt eugeniczny pobudził również polską myśl do opracowania rodzimej wersji eugeniki.

Eugenika polska: Twórca eugeniki sir Francis Galton
Twórca eugeniki – sir Francis Galton

Eugenika, sformułowana przez brytyjskiego arystokratę sir Francisa Galtona, zakłada możliwość doskonalenia fizycznego i umysłowego człowieka jako gatunku, w drodze ulepszania cech dziedzicznych1)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015 oraz PWN, s. 13..

Nieco wcześniej pojawiły się zakusy na doskonalenie homo sapiens, ale dopiero teraz, w poszukiwaniu metod na ich urealnienie, poważnego impulsu dostarczył błyskotliwy rozwój wielu nauk: biologicznych, antropologicznych, medycznych – głównie psychiatrii, geologicznych, statystycznych oraz nauk o społeczeństwie, w szczególności pojawienie się nowatorskich teorii Malthusa i Spencera.

Dodatkowym bodźcem stały się gwałtowne przemiany w systemie ekonomicznym i społecznym (ekspansja przemysłu, migracje ludności ze wsi do miast, co wzmogło przeludnienie i rozrost biednych dzielnic, wzrost patologii społecznych i przestępczości)2)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015 oraz PWN, s. 38-41..

Eugenika polska: Aleksander Świętochowski
Aleksander Świętochowski

Zwolennikami ewolucjonizmu i, w ślad za nim, eugenizmu stali się w pierwszej kolejności uczeni, filozofowie (głównie pozytywiści), socjaliści i liberałowie, lekarze oraz przeciwnicy Kościoła katolickiego. Największą sławę zyskały poglądy Herberta Spencera (jego praca O wychowaniu umysłowym, moralnym i fizycznym doczekała się na ziemiach polskich w latach 1879–1908 aż sześciu wydań). Zafascynowany Spencerem był pozytywista Aleksander Świętochowski, czemu dawał wyraz w swej twórczości.

W zaborze rosyjskim, po okresie represji związanych z powstaniem styczniowym (1863 r.), zezwolono na swobodniejszą działalność oświatową, naukową, publicystyczną. Propagowanie ewolucjonizmu i rozwijanie eugeniki było nawet wspierane przez władze rosyjskie. Jeszcze lepiej rzecz się miała w zaborze austriackim, gdzie dość swobodnie działały uniwersytety i rozwijało się szkolnictwo3)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015 oraz PWN, s. 52..

Benedykt Dybowski – zwolennik antropotechniki 

Eugenika polska: Benedykt Dybowski
Benedykt Dybowski

Wielkim rzecznikiem nowego trendu w naukach przyrodniczych stał się lekarz i zoolog Benedykt Dybowski, który uchodził za zwolennika antropotechniki, to znaczy eugeniki w wydaniu Ernsta Haeckela4)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015, s. 165-172.. W pracy Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności wyrażał podziw dla rozwoju antropologii i jej dziejowego przesłania, który wskaże “kierunki dla działalności antropotechniki, mającej na celu uskuteczniać regenerację ras, lub ich uszlachetnienie”5)B. Dybowski, Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności,„Światowit: rocznik Muzeum Archeologicznego im. Er. Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, 1924/1928, t. 12, s. 14..

Gdy antropologia pozna “stosunek ciała z duchem” (Dybowski wiązał cechy fizyczne człowieka z psychicznymi, zgodnie z osiemnastowieczną teorią o sygnaturze oraz późniejszą frenologią z przełomu XVIII/XIX w.), wtedy będzie mogła objąć “należyte przewodnictwo, kierujące działalnością antropotechniki, w dziedzinie kształcenia ras ludzkich, na modłę ideału: dobra, piękna i siły fizycznej wespół z intelektualną”6)B. Dybowski, Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności,„Światowit: rocznik Muzeum Archeologicznego im. Er. Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, 1924/1928, t. 12, s. 15..

Uczony, będąc całkowicie przekonanym, że kultura posługująca się naukowymi zasadami i metodami, będzie w stanie spotęgować dodatnie cechy natury ludzkiej, a zmniejszyć nałogi, przesądy, “potworności fizyczne, moralne i intelektualne w umyśle jego [człowieka] i ciele”7)B. Dybowski, Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności, „Światowit: rocznik Muzeum Archeologicznego im. Er. Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, 1924/1928, t. 12, s. 12..

W każdym razie konieczną jest działalność, jak można najusilniejsza, na arenie antropologii i jej gałęzi: wiedzy stosowanej, antropotechniki, czyli eugenistyki, albo hodowli sztucznej ras ludzkich; od niej oczekujemy uzyskania możności przeobrażenia społeczeństw w duchu sprawiedliwości, miłości bliźniego i prawdy, przez wiedzę osiągniętą, a poznaną na mocy usilnej pracy pokoleń całych8)B. Dybowski, Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności, „Światowit: rocznik Muzeum Archeologicznego im. Er. Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, 1924/1928, t. 12, s. 16..

 

Wpływ Cesarego Lombrosa na polskich eugeników

Eugenika polska: Ludwik Popławski
Ludwik Popławski
Eugenika polska: Ludwik Krzywicki
Ludwik Krzywicki

Z kolei pod wrażeniem teorii “urodzonego przestępcy”9)C. Lombroso, Człowiek – zbrodniarz w stosunku do antropologii, jurysprudencji i dyscypliny więziennej. Zbrodniarz urodzony. Obłąkaniec zmysłu moralnego, Nakładem M. Wołowskiego, Warszawa 1891, t. 1 i 2.10)Zob. opracowanie w: I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe Poznań 2015 oraz PWN, s. 50-52., przedstawionej w 1876 r. przez Cesarego Lombrosa (włoskiego psychiatry, kryminologa i założyciela włoskiej „szkoły pozytywistycznej”) znajdowali się m.in. Ludwik Popławski (publicysta, polityk i jeden z twórców ideologii narodowo-demokratycznej), tłumacz jego dzieła oraz Ludwik Krzywicki (socjolog, działacz społeczny, pozytywista, ewolucjonista i propagator idei Marksa)[a]. Obaj popularyzowali lombrosowskie ujęcie przestępstwa. Znali także dobrze publikacje Francisa Galtona i często go cytowali w swoich pracach.

Przed I wojną światową byli to główni protagoniści darwinizmu oraz eugeniki na ziemiach polskich.

Krytyka ruchu eugenicznego

Krytycznie natomiast oceniał nowe nurty – ewolucyjny oraz eugeniczny – Adam Chałupczyński (lekarz i filozof), który jednak nie przeczył teorii darwinowskiej (tj. zasadzie transformizmu itp.), a jedynie podważał pewne jej uzasadnienia. Uważał bowiem, że darwinowska teoria walki o byt poczęła tłumaczyć i usprawiedliwiać poglądy nacjonalistyczne i rasistowskie w krajach anglosaskich.

Chałupczyński potwierdza te inspiracje, pisząc wprost, że „błędna teoria Malthusa spłodziła błędne prawa Darwina […]”11)Chałupczyński, O niektórych błędach teorii Darwina, W Drukarni S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1880, s. 21., chociażby w takim sensie, w jakim on chce, aby były pojmowane dobór naturalny i walka o byt. Źródło tych pojęć widzi w obyczajach i historii angielskiego narodu, który nierzadko stosował gwałt i bezwzględną przemoc w walce o byt. Dlatego tam właśnie mogła narodzić się

ekonomiczna teoria Malthusa, anglikańskiego pastora, który wbrew ewangelii radzi państwu nie oglądać się na stan i położenie klas biednych – bo siła losowych wypadków i nędza wytępi je jako zbyteczne na ziemi istoty, dla których nie ma miejsca przy biesiadzie życia12)A. Chałupczyński, O niektórych błędach teorii Darwina, W Drukarni S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1880, s. 21–22..

Z powodzeniem mogła być też rozwijana w stylu szekspirowskiego „być albo nie być” teoria „walki o byt”, która zakłada alternatywę, podczas gdy, zdaniem autora, istoty żywe zawsze dążą do „bycia”, choćby i gorszego.

Uwagi

[a] Jego synowa Irena Krzywicka, pisarka i publicystka oraz feministka, była również radykalną eugeniczką.

Literatura

  • Chałupczyński A., O niektórych błędach teorii Darwina, W Drukarni S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1880.
  • Czekanowski J., Antropologia a rasizm, Wyd. KUL, Lublin 1952.
  • Darwin K., O pochodzeniu człowieka drogą doboru naturalnego, Biblioteka Dzieł Naukowych, Warszawa 1929, 2009.
  • Dybowski B., Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności, „Światowit: rocznik poświęcony archeologii przeddziejowej i badaniom pierwotnej kultury polskiej i slowiańskiej”, 1924/1928, t. 12.
  • Galton F., Inquiries into Human Faculty and its Development, F.R.S. (First issue of this Edition 1883), J.M. Dent & CO., London 1907.
  • Galton F., Hereditary Genius, an inquiry into its Laws and Consequences, Macmillan, London 1892.
  • Galton, Essays in EugenicsThe Eugenics Education Society, London 1909.
  • Gawin M., Rasa i nowoczesność, Wyd. Neriton, Inst. Historii PAN, Warszawa 2003.
  • Gawin M., Uzarczyk K. (red.), Eugenika–biopolityka–państwo. Z historii europejskich ruchów eugenicznych w pierwszej połowie XX w., Wyd. Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 2010.
  • Kępa Z., Recepcja darwinizmu na ziemiach polskich w latach od 1859 do 1884, “Zagadnienia Filozoficzne w Nauce XVIII”, s. 29–51, Kraków 1996.
  • Lombroso C., Człowiek-zbrodniarz w stosunku do antropologii, jurysprudencji i dyscypliny więziennej. Zbrodniarz urodzony. Obłąkaniec zmysłu moralnego, Nakładem M. Wołowskiego, Warszawa 1891.
  • Malthus T.R., Prawo ludności, Jirafa Roja, Warszawa 2007.
  • Musielak M., Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, rozdział O eugenice i próbach wprowadzenia sterylizacji w Polsce, s. 211–268.
  • Spencer H., O wychowaniu umysłowym, moralnym i fizycznym, Wyd. Akademickie „Żak”, Warszawa 2002.
  • Sugalska I., Ewolucjonizm i darwinizm w służbie eugeniki, w: Z. Błaszczak, A. Szczuciński (red.), Wokół ewolucjonizmu. Dylematy biologów, filozofów i fizyków, Oficyna Wydawnicza Batik, Poznań 2010, s. 95–109.
  • Sugalska I.,  Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015.
  • Świętochowski A., O prawach człowieka i obywatela oraz O prawach mniejszości, Wyd. Śląska Biblioteka Cyfrowa, Warszawa 1907.
  • Uzarczyk K., Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002.

Czasopisma (wybrane egzemplarze)

  • „Eugenika Polska”
  • „Higiena Psychiczna”
  • „Kłosy”
  • „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”
  • „Medycyna”
  • „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny, Literacki”
  • “Przegląd Epidemiologiczny”
  • „Zagadnienia Rasy”

Iva Kalina, 7.08.2017 (21.01.2017)

Ilustracje

Ziemie Rzeczpospolitej pod zaborami – źródło: Wikimedia Commons
Francis Galton – źródło: Wikimedia Commons
Aleksander Świętochowski – Wikimedia Commons
Benedykt Dybowski – Wikimedia Commons
Ludwik Popławski – Wikimedia Commons
Ludwik Krzywicki – Wikimedia Commons

Zob. też: 

Polskie Towarzystwo Eugeniczne. Początki organizacyjne (EuP2)
Program polskiej eugeniki (EuP3)
Ustawy eugeniczne w Polsce (EuP4)
Spory w eugenice polskiej. Rola Kościoła (EuP5)

Kategorię: Eugenika oraz Stronę (z MENU) O eugenice

Przypisy   [ + ]

1. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015 oraz PWN, s. 13.
2. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015 oraz PWN, s. 38-41.
3. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015 oraz PWN, s. 52.
4. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015, s. 165-172.
5. B. Dybowski, Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności,„Światowit: rocznik Muzeum Archeologicznego im. Er. Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, 1924/1928, t. 12, s. 14.
6. B. Dybowski, Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności,„Światowit: rocznik Muzeum Archeologicznego im. Er. Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, 1924/1928, t. 12, s. 15.
7. B. Dybowski, Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności, „Światowit: rocznik Muzeum Archeologicznego im. Er. Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, 1924/1928, t. 12, s. 12.
8. B. Dybowski, Kilka uwag dotyczących stanowiska antropologii i jej przyszłej działalności, „Światowit: rocznik Muzeum Archeologicznego im. Er. Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”, 1924/1928, t. 12, s. 16.
9. C. Lombroso, Człowiek – zbrodniarz w stosunku do antropologii, jurysprudencji i dyscypliny więziennej. Zbrodniarz urodzony. Obłąkaniec zmysłu moralnego, Nakładem M. Wołowskiego, Warszawa 1891, t. 1 i 2.
10. Zob. opracowanie w: I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe Poznań 2015 oraz PWN, s. 50-52.
11. Chałupczyński, O niektórych błędach teorii Darwina, W Drukarni S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1880, s. 21.
12. A. Chałupczyński, O niektórych błędach teorii Darwina, W Drukarni S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1880, s. 21–22.

About Achatoja

Kilka słów o autorze.

View all posts by Achatoja →

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *