Jean-Baptiste de Lamarck – łagodny model eugeniki

Lamarck: Ewolucjonizm

Obrazek: Drzewo ewolucji małpy i człowieka, wg Lamarcka (1815)

Naukowe podstawy pozwalające uzasadnić model łagodnej eugeniki, stworzył francuski biolog Jean-Baptiste de Lamarck (1744–1828), który w 1800 r. sformułował koncepcję ewolucji i przedstawił ją w pracy Philosophie zoologique  (Filozofia zoolo­gii) wydanej w 1809 r.

Naukowe podstawy modelu łagodnej eugeniki

 

Ewolucjonizm Lamarcka zakładał zmiany przystosowawcze organizmu pod wpływem środowiska, do którego adaptuje się organizm. Nowe, korzystniejsze cechy z kolei przekazywane miały być potomstwu.

Ostatecznym efektem tak pojętego mechanizmu ewolucji jest powstawanie nowych organizmów (ras), które różnią się właściwościami od swych rodziców, albowiem zmiany warunków środowiskowych powodu­ją, że nowo narodzone osobniki naby­wają cechy niezbędne do życia w zmie­nionych już warunkach otoczenia1)K. Łastowski, Rozwój teorii ewolucji, Wyd. Nauk. UAM, Poznań 1987, s. 18. Porównaj też: K. Łastow­ski, U podstaw idei ewolucji, w: K. Łastowski (red.), Teoria i metoda w biologii ewolucyjnej, Zysk i S-ka Wyd., Poznań 2004, s. 63–74..

W trakcie długiego procesu ewolucji dokonywały się zmiany organizmów, tj. przekształcanie się organizmów prostszych w bardziej złożone. Or­ganizmy zostały wyposażone w jakąś wewnętrzną siłę, która pozwala im pokonywać przeszkody środowiska i doskonalić się. W ten sposób z naj­prostszego organizmu w toku ewolucji doszło do powstania człowieka. 

Poza bezpośrednim wpływem warunków życia na stopniową przemianę gatunków (włącznie z człowiekiem) Lamarck przypisy­wał także „pewną rolę krzyżowaniu się już istniejących form. Szczególnie wiele używaniu lub nieużywaniu narządów, tj. skutkom przyzwyczajenia”2)K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras istot organicznych w walce o byt, DeAgostini Altana, Warszawa 2001, s. 2.. Narządy używane wzmacniają się, a nieużywane uwsteczniają i ostatecznie – zanikają. Te nowe nabyte cechy miały być przekazywane potomstwu i dalej doskonalone.

Mimo zróżnicowania cech ludzkich wszyscy są sobie równi, ponieważ różnice pomiędzy ludźmi nie są trwałe. Zatem, poprzez zmianę środowiska mogą być zmienione. Trzeba dodać, że medycyna nie znała wówczas etiologii i patogenezy chorób psychicznych, toteż środowisko medyczne ochoczo zaaprobowało ów po­gląd. Teoria dziedziczenia cech nabytych stała się kanwą ruchu na rzecz poprawy warunków życia, zdrowia i higieny biednych warstw społecznych3)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki (oraz PWN 2016), Poznań 2015, s. 42..

Odrzucenie teorii ewolucji Lamarcka

Lamarck: Jean-Baptiste de Lamarck
Jean-Baptiste de Lamarck

Idea ewolucji stworzona przez Lamarcka nie spotkała się ostatecznie z ak­ceptacją uczonych, ale paradoksalnie teza o zmienności i dziedziczności cech nabytych przetrwała i zdobyła popularność, mimo że nie została należycie uza­sadniona. Pogląd ten zainspirował ruch higieniczno-społeczny i funkcjonował na różnych obszarach aż do połowy XX w. jako neolamarkizm.

Za sprawą teorii ewolucji Karola Darwina, a zwłaszcza za sprawą ówczesnej wiedzy genetycznej, pogląd Lamarcka o dziedziczeniu cech nabytych upadł. Jednakże wcześniej wierzył w la­markizm dziadek K. Darwina – Erazm, a nawet sam Darwin na niektóre elementy ewolucjonizmu Lamarcka się powoływał.

Już za życia Lamarck był ostro atako­wany, m.in. przez swego kolegę zoologa i paleontologa, twórcę teorii katastrof i przeciwnika ewolucji (wspomnianego już we Wpisie: Podział ludzi na rasy), Georgesa Cuviera (1769 – 1832). Popierali go natomiast dwaj ewolucjoniści – jego wpływowy patron, filozof i przyrodnik Georges comte de Buffon (1707–1788) oraz biolog Etienne Geoffroy St. Hilaire (1772–1844). Koncepcja Cuviera odniosła wówczas, we Francji, zwycię­stwo i lamarkizm upadł, lecz tylko pozornie, gdyż pod koniec XIX stulecia znów przeżywał krótki renesans4)Tamże, s. 43..

**************************************************************************************************************

Uwaga

Na koniec podzielę się pewnym, zaskakującym spostrzeżeniem. Wydaje się rzeczą nieoczekiwaną, że teoria dziedziczenia cech nabytych (prezentowana już wcześniej), wyeksponowana przez Lamarcka, która nie uzy­skała naukowego potwierdzenia, paradoksalnie zdziałała wiele dobrego. Okazała się bowiem, bardziej przydatna w podniesieniu poziomu życia biedniejszych warstw. W swoim czasie lepiej służyła społeczeństwu, niż potwierdzona przez naukę teoria doboru naturalnego i walki o byt Karola Darwina. Czyli teoria fałszywa przysłużyła się społe­czeństwu, natomiast teoria prawdziwa spowodowała szkody oraz niekończące się spory. Mam tu na myśli:

  • inspiracje Francisa Galtona (i ogólnie założenia eugeniki),
  • rozwój eugeniki darwinowskiej (radykalnej),
  • zmierzch ruchu higienicznego,
  • pogłębienie i uza­sadnienie rasizmu, który wywodzono z poglądu o utrwalonych różnicach rasowych rozmaitych społeczeństw.

Nie jest to w żadnym razie promowanie fałszywych teorii (że cechy nabyte są dziedziczone) przeciwko teoriom zweryfikowanym. To jedynie zauważenie pewnego paradoksu. Ciekawe, w jakim stopniu udałoby się poprawić stan ówczesnego społe­czeństwa, gdyby nie pojawiła się teoria o genetycznym zdeterminowaniu? I czy rzeczywiście miałoby to w miarę trwałe efekty?

Literatura
  • Darwin K., O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras istot organicznych w walce o byt, DeAgostini Altana, Warszawa 2001.
  • Gawin M., Rasa i nowoczesność, Wyd. Neriton, Inst. Historii PAN, Warszawa 2003.
  • Jakubski A., Z tajników życia. Stosunki i zależność organizmu od otoczenia, Fiszer i Majewski, Poznań 1923.
  • Little P., Zapisane w genach, Świat Książki, Warszawa 2005.
  • Łastowski K., Rozwój teorii ewolucji, Wyd. Nauk. UAM, Poznań 1987.
  • Popowicz K., Lamarkizm społeczny. Rasizm i eugenika we Francji, Wyd. Uniw. Warszawskiego, Warszawa 2009.
  • Quatrefages J.L.A., Karol Darwin i jego poprzednicy. Studium nad teorią przeobrażeń, Nakładem Księgarni Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1873.
  • Sugalska I., Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki, Poznań 2015, PWN.
  • Uzarczyk K., Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002.

Iva Kalina, 03.10.2017

Ilustracje

Jean-Baptiste de Lamarck – źródło: Wikimedia Commons
Drzewo ewolucji – źródło: Wikimedia Commons

Przypisy   [ + ]

1. K. Łastowski, Rozwój teorii ewolucji, Wyd. Nauk. UAM, Poznań 1987, s. 18. Porównaj też: K. Łastow­ski, U podstaw idei ewolucji, w: K. Łastowski (red.), Teoria i metoda w biologii ewolucyjnej, Zysk i S-ka Wyd., Poznań 2004, s. 63–74.
2. K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras istot organicznych w walce o byt, DeAgostini Altana, Warszawa 2001, s. 2.
3. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki (oraz PWN 2016), Poznań 2015, s. 42.
4. Tamże, s. 43.

About Achatoja

Kilka słów o autorze.

View all posts by Achatoja →

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *