Jean-Baptiste de Lamarck – łagodny model eugeniki

Lamarck: Ewolucjonizm

Obrazek: Drzewo ewolucji małpy i człowieka, wg Lamarcka (1815)

Naukowe podstawy tworzenia modelu łagodnej eugeniki

Naukowe podstawy pozwalające uzasadnić model łagodnej eugeniki, stworzył francuski biolog Jean-Baptiste de Lamarck (1744–1828), który w 1800 r. sformułował koncepcję ewolucji i przedstawił ją w pracy Philosophie zoologique  (Filozofia zoolo­gii) wydanej w 1809 r.

Ewolucjonizm Lamarcka zakładał zmiany przystosowawcze organizmu pod wpływem środowiska, do którego adaptuje się organizm. Nowe, korzystniejsze cechy z kolei przekazywane miały być potomstwu.

“Ostatecznym efektem tak pojętego mechanizmu ewolucji jest powstawanie nowych organizmów (ras), które różnią się właściwościami od swych rodziców, albowiem zmiany warunków środowiskowych powodu­ją, że nowo narodzone osobniki naby­wają cechy niezbędne do życia w zmie­nionych już warunkach otoczenia”1)K. Łastowski, Rozwój teorii ewolucji, Wyd. Nauk. UAM, Poznań 1987, s. 18. Porównaj też: K. Łastow­ski, U podstaw idei ewolucji, w: K. Łastowski (red.), Teoria i metoda w biologii ewolucyjnej, Zysk i S-ka Wyd., Poznań 2004, s. 63–74..

W trakcie długiego procesu ewolucji dokonywały się zmiany organizmów, tj. przekształcanie się organizmów prostszych w bardziej złożone. Or­ganizmy zostały wyposażone w jakąś wewnętrzną siłę, która pozwala im pokonywać przeszkody środowiska i doskonalić się. W ten sposób z naj­prostszego organizmu w toku ewolucji doszło do powstania człowieka. Poza bezpośrednim wpływem warunków życia na stopniową przemianę gatunków (włącznie z człowiekiem) Lamarck przypisy­wał także „pewną rolę krzyżowaniu się już istniejących form, a szczególnie wiele używaniu lub nieużywaniu narządów, tj. skutkom przyzwyczajenia”2)K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras istot organicznych w walce o byt, DeAgostini Altana, Warszawa 2001, s. 2.. Narządy używane wzmacniają się, a nieużywane uwsteczniają i ostatecznie – zanikają. Te nowe nabyte cechy miały być przekazywane potomstwu i dalej doskonalone.

Mimo zróżnicowania cech ludzkich wszyscy są sobie równi, ponieważ różnice pomiędzy ludźmi nie są trwałe, a więc poprzez zmianę środowiska mogą być zmienione. Trzeba dodać, że medycyna nie znała wówczas etiologii i patogenezy chorób psychicznych, toteż środowisko medyczne ochoczo zaaprobowało ów po­gląd. Teoria dziedziczenia cech nabytych stała się kanwą ruchu na rzecz poprawy warunków życia, zdrowia i higieny biednych warstw społecznych3)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki (oraz PWN 2016), Poznań 2015, s. 42..

Odrzucenie teorii ewolucji Lamarcka

Lamarck: Jean-Baptiste de Lamarck
Jean-Baptiste de Lamarck

Idea ewolucji stworzona przez Lamarcka nie spotkała się ostatecznie z ak­ceptacją uczonych, ale paradoksalnie teza o zmienności i dziedziczności cech nabytych przetrwała i zdobyła popularność, mimo że nie została należycie uza­sadniona. Pogląd ten zainspirował ruch higieniczno-społeczny i funkcjonował na różnych obszarach aż do połowy XX w. jako neolamarkizm. Za sprawą teorii ewolucji Karola Darwina, a zwłaszcza za sprawą ówczesnej wiedzy genetycznej, pogląd Lamarcka o dziedziczeniu cech nabytych upadł, ale wcześniej wierzył w la­markizm dziadek K. Darwina – Erazm, a nawet sam Darwin na niektóre elementy ewolucjonizmu Lamarcka się powoływał.

Już za życia Lamarck był ostro atako­wany, m.in. przez swego kolegę zoologa i paleontologa, twórcę teorii katastrof i przeciwnika ewolucji (wspomnianego już we Wpisie: Podział ludzi na rasy), Georges’a Cuviera (1769 – 1832). Popierali go natomiast dwaj ewolucjoniści – jego wpływowy patron, filozof i przyrodnik Georges comte de Buffon (1707–1788) oraz biolog Etienne Geoffroy St. Hilaire (1772–1844). Koncepcja Cuviera odniosła wówczas, we Francji, zwycię­stwo i lamarkizm upadł, lecz tylko pozornie, gdyż pod koniec XIX stulecia znów przeżywał krótki renesans4)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki, Poznań 2015, s. 43..

**************************************************************************************************************

Wydaje się rzeczą zaskakującą, że teoria dziedziczenia cech nabytych (prezentowana już wcześniej), wyeksponowana przez Lamarcka, która nie uzy­skała naukowego potwierdzenia, paradoksalnie zdziałała wiele dobrego. Okazała się bardziej przydatna w podniesieniu poziomu życia biedniejszych warstw i, w swoim czasie, lepiej służyła społeczeństwu, niż potwierdzona przez naukę teoria doboru naturalnego i walki o byt Karola Darwina. Czyli teoria fałszywa przysłużyła się społe­czeństwu, natomiast teoria prawdziwa spowodowała szkody oraz niekończące się spory. Mam tu na myśli:

  • inspiracje Francisa Galtona (i ogólnie założenia eugeniki),
  • rozwój eugeniki darwinowskiej (radykalnej),
  • zmierzch ruchu higienicznego,
  • pogłębienie i uza­sadnienie rasizmu, który wywodzono z poglądu o utrwalonych różnicach rasowych rozmaitych społeczeństw.

Nie jest to w żadnym razie promowanie fałszywych teorii przeciwko teoriom zweryfikowanym (chodzi o to, że cechy nabyte nie są dziedziczone). To jedynie zauważenie pewnego para­doksu. Ciekawe, w jakim stopniu udałoby się poprawić stan ówczesnego społe­czeństwa, gdyby nie pojawiła się teoria o genetycznym zdeterminowaniu? I czy rzeczywiście miałoby to w miarę trwałe efekty?

Literatura

  • Darwin K., O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras istot organicznych w walce o byt, DeAgostini Altana, Warszawa 2001.
  • Gawin M., Rasa i nowoczesność, Wyd. Neriton, Inst. Historii PAN, Warszawa 2003.
  • Jakubski A., Z tajników życia. Stosunki i zależność organizmu od otoczenia, Fiszer i Majewski, Poznań 1923.
  • Little P., Zapisane w genach, Świat Książki, Warszawa 2005.
  • Łastowski K., Rozwój teorii ewolucji, Wyd. Nauk. UAM, Poznań 1987.
  • Popowicz K., Lamarkizm społeczny. Rasizm i eugenika we Francji, Wyd. Uniw. Warszawskiego, Warszawa 2009.
  • Quatrefages J.L.A., Karol Darwin i jego poprzednicy. Studium nad teorią przeobrażeń, Nakładem Księgarni Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1873.
  • Sugalska I., Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki, Poznań 2015, PWN.
  • Uzarczyk K., Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002.

Iva Kalina, 03.10.2017

Ilustracje

Jean-Baptiste de Lamarck – źródło: Wikimedia Commons
Drzewo ewolucji – źródło: Wikimedia Commons

Przypisy   [ + ]

1. K. Łastowski, Rozwój teorii ewolucji, Wyd. Nauk. UAM, Poznań 1987, s. 18. Porównaj też: K. Łastow­ski, U podstaw idei ewolucji, w: K. Łastowski (red.), Teoria i metoda w biologii ewolucyjnej, Zysk i S-ka Wyd., Poznań 2004, s. 63–74.
2. K. Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymywaniu się doskonalszych ras istot organicznych w walce o byt, DeAgostini Altana, Warszawa 2001, s. 2.
3. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki (oraz PWN 2016), Poznań 2015, s. 42.
4. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki, Poznań 2015, s. 43.

About Achatoja

Kilka słów o autorze.

View all posts by Achatoja →

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *