Nazizm

Nazizm: Przemówienie Adolfa Hitlera w 1939 r.

Obrazek: Adolf Hitler na sesji Reichstagu w 1939 r. – Berlin, Kroll Opera House,  gdzie odbywały się obrady po pożarze budynku Reichstagu 

Pochodzenie nazwy “nazizm”

Nazwa „nazizm” pochodzi od skrótu „narodowy socjalizm” – Nationalsozializmus (czytaj pogrubione litery) – i jest używana zamiennie z takimi termina­mi, jak właśnie „narodowy socjalizm” lub „hitleryzm”. Pojęcie nazizmu i jego charakterystyka są doprecyzowane w poprzednim Wpisie: Totalitaryzm, bowiem nazizm jest – obok bolszewizmu – jedną z dwóch podstawowych odmian totalitaryzmu – jest totalitaryzmem faszystowskim. Zob. też Wpis: Faszyzm.

Charakterystyka nazizmu

Nazizm, spełniając wszystkie podane charakterystyki totalitaryzmu, jednocześnie cechuje się pewnymi swoistościami odróżniającymi go od innych form totalitaryzmu.

W tym miejscu wymienię jedynie kilka najważniejszych, eksponując te, które najwyraźniej odróżniają go od totalitaryzmu stalinowskiego (tj. od bolsze­wizmu) i które są związane z jego eugenicznymi uwarunkowaniami.

Pierwsza z nich to ta, że nazizm jest totalitaryzmem rasowym, mającym korzenie biologicz­ne oraz naturalistyczne – co jest zresztą ściśle związane z jego determinantem eu­genicznym, bolszewizm natomiast jest totalitaryzmem klasowym, o podstawach społeczno-ekonomicznych.

Według wypowiedzi Hanny Arendt, „nie ma większego znaczenia”, że pierwszy „organizuje masy w imię rasy” (czyli według „praw życia i natury”), a drugi „w imię klasy” (czyli wedle „praw dialektyki i ekonomii”), w porównaniu z głębią podobieństw między nimi1)H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 456..

Nazizm: Święto plonów zorganizowane przez nazistów w 1934 r.
Święto plonów zorganizowane przez nazistów w 1934 r.

Moim zdaniem, różnicy tej nie należy bynajmniej lekceważyć, gdyż skutkuje ona faktem, że inne grupy i warstwy społeczne, a nawet rasy, podpadają w obu totalitaryzmach pod pojęcie „wroga obiektywnego” i, tym samym, są skazywane na zagładę. Pojęcie to ma zresztą – niezgodnie z nazwą – treść w dużej mierze wyznaczoną przez zmienne kryteria historyczne, nierzadko o charakterze subiek­tywnym. Na przykład Polacy czy Rosjanie nagle przestawali być uznawani w Trzeciej Rzeszy za „wrogów obiektywnych”, w momencie podpisywania przez ich kraje paktów o współpracy z Niemcami (np. paktu Ribbentrop–Mołotow). Była to jednak naturalnie krótkotrwała zmiana ich statusu politycznego.

Wróg obiektywny różni się od zwykłego, faktycznego wroga (czyli kogoś, kto rzeczywiście zagraża systemowi) tym, że jest podany, zdefiniowany przez władzę, z góry wyznaczony do zwalczania. Status polityczny pewnych grup bądź narodów został przesądzony na podstawie przyjętej ideologii totalitarnego ustroju.

W nazizmie wrogami obiektywnymi stali się członkowie niektórych narodów uznanych za „rasy niższe”, takich jak Żydzi, Cyganie, Słowianie (w szczególności Polacy) oraz pewne kategorie Niemców.

Spośród Niemców zwalczani byli zwłaszcza marksiści (w tym komuniści i socjaldemokraci) i inni „internacjonaliści” oraz ci, którzy nie byli w stanie zaaprobować szowinizmu czy niebezpiecznych rasistowskich ideologii. Do likwidacji przeznaczeni byli również ludzie upośledzeni umysłowo i fizycznie, a to wskazuje, że zawartość terminu „wróg obiektywny” była wyznaczana w niemałym stopniu przez eugenikę. Radykalizm i rasistowski charakter eugeniki niemieckiej (występującej zazwyczaj pod nazwą Rassenhygiene) przejawiał się m.in. w tym, że kwalifikował całe grupy etniczne a nawet narody, jako gorsze, niższe rasowo, jako dysgeniczne.

Nazizm ukształtowany pod wpływem eugeniki

Ludobójczy i totalitarny charakter faszyzm niemiecki przybrał w dużej mierze pod wpływem eugeniki, która wraz z okultyzmem kształtowała „mit krwi”.

Według tego mitu ideałem, do którego należy dążyć, jest „czystość rasowa”, ta zaś jest osiągalna jedynie w drodze likwidacji przynajmniej niektórych ras „niższych” (tych, które skaziły lub skażają rasę wyższą), a nawet niektórych warstw rodzimej ludności (np. osób dysgenicznych), co w prostej drodze wiodło do ludobójstwa.

Zdaniem Arendt „nazistowski motor zniszczenia nie zatrzymałby się nawet przed Niemcami”, co „wynika niezbicie z ustawy o zdrowotności w Rzeszy”, w której „proponuje się […] «izolowanie» od reszty ludności wszystkich rodzin, w których występują dolegliwości serca i płuc. Jest oczywiste, że następny punkt tego programu przewiduje ich fizyczną likwidację”2)H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 452, przypis 16.3)Zob. też H. Arendt, Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1987, s. 372..

Ludobójstwo nazizmu (w tym Holokaust) i przypadki ludobójstwa innych odmian totalitaryzmu lub rządów autorytarnych nie były identyczne. Te inne były przeważnie uwarunkowane czynnikami politycznymi czy ekonomicznymi, i miały też zazwyczaj doraźny, pragmatyczny, a czasami, „lokalny” charakter.

Natomiast ludobójstwo nazistowskie miało głęboko światopoglądowy, metafizyczny i naturalistyczny charakter4)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe (oraz PWN), Poznań 2015, s. 87..

Ową swoistość uchwycił częściowo Karl Popper, gdy pisał:

“Jest rzeczą interesującą, jak bardzo ten materialistyczny rasizm, mimo zupełnie innego pochodzenia, przypomina naturalizm Platona”5)K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 2, Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa, PWN, Warszawa 1993, s. 69..

Dalej Popper pisał, że „Marks zastąpił heglowskiego «Ducha» przez materię […]. Podobnie rasizm podstawił w miejsce heglowskie­go «Ducha» coś materialnego, quasi-biologiczną koncepcję Krwi i Rasy. Zamiast «Ducha» Krew jest samorozwijającą się istotą; zamiast «Ducha» Krew jest panem świata i przejawia się na scenie historii; i zamiast «Ducha» Krew narodu wyznacza jego istotne przeznaczenie”6)K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 2, Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa, PWN, Warszawa 1993, s. 69–70..

Także do nazizmu można odnieść to, co Popper stwierdził, mając na uwadze ówczesne doktryny totalitarne:

“Dla współczesnych doktryn totalitarnych państwo nie jest celem najwyższym. Jest nim raczej Krew, Naród i Rasa. Wyższe rasy mają moc tworzenia państwa”7)K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 2, Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa, PWN, Warszawa 1993, s. 71..

Literatura

  • Arendt H., Korzenie totalitaryzmu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008.
  • H. Arendt, Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1987.
  • Popper K., Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 2, Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa, PWN, Warszawa 1993.
  • Sugalska I., Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe (oraz PWN), Poznań 2015.

Iva Kalina, 29.11.2017

Ilustracje

Obrazek wyróżniający – źródło: Rare Historical Photos
Święto plonów – źródło: Rare Historical Photos 

Przypisy   [ + ]

1. H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 456.
2. H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 452, przypis 16.
3. Zob. też H. Arendt, Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1987, s. 372.
4. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe (oraz PWN), Poznań 2015, s. 87.
5. K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 2, Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa, PWN, Warszawa 1993, s. 69.
6. K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 2, Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa, PWN, Warszawa 1993, s. 69–70.
7. K. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, t. 2, Wysoka fala proroctw: Hegel, Marks i następstwa, PWN, Warszawa 1993, s. 71.

About Achatoja

Kilka słów o autorze.

View all posts by Achatoja →

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *