Podział ludzi na rasy ze względu na ich wygląd (Ra1)

Obrazek: Mieszkaniec wioski Pasema w Dolinie Baliem w Papui

Próby klasyfikowania ludzi ze względu na ich wygląd podejmowano już w XVII w. Pierwszy podział ludzi na rasy zaproponował francuski podróżnik Françis Bernier, wyróżniając Europejczyków, Murzynów, Azjatów i Lapończyków. Od epoki Wielkich Odkryć Geograficznych poczęto interesować się różnorodnością rodzaju ludzkiego, co z czasem stało się domeną naukowców. Obserwowano mnogość typów ludzkich na zróżnicowanych przyrodniczo obszarach geograficz­nych.

Podział ludzi na rasy: Podróż Francisa Berniera (1710), przedstawiona przez Paula Mareta, w czasopiśmie "Na drogach Azji"
Podróż Francisa Berniera (1710), przedstawiona przez Paula Mareta, w czasopiśmie “Na drogach Azji”

Dziewiętnastowieczny rozkwit nauk przyrodniczych umożliwił prowadze­nie bardziej szczegółowych badań antropologicznych, a następnie sprzyjał formułowaniu teorii rasowych.

Główne rasy ludzkie

Podział ludzi na rasy: Georges Cuvier
    Georges Cuvier

Imma­nuel Kant łączył występowanie ras z warunkami klimatycznymi, determinujący­mi odrębność rasową: klimat wilgotny wyznaczył powstanie rasy białej, wilgotny i ciepły – rasy czarnej, klimat suchy i gorący – rasy żółtej, a zimny miał przyczynić się do powstania rasy czerwonej1)J. Piontek, Klasyfikacje gatunku ludzkiego, w: A. Malinowski, J. Strzałko (red.), Antropologia, PWN, Warszawa–Poznań 1985, s. 312..

Największą popularność uzyskał podział lu­dzi na trzy rasy: białą, żółtą i czarną, który przedstawił w 1798 r. Georges Cuvier (1769–1832); niekiedy rasę czarną dzielił na dwie odrębne odmiany: negroidów  (Murzynów afrykańskich) i odmianę australijsko-melanezyjską. Jeszcze inni zaj­mowali się wyodrębnianiem ras geograficznych, podając większą ich liczbę oraz liczne grupy rasowe – rasy lokalne, w obrębie rasy geograficznej.

Trudności z wyodrębnianiem ras 

Podział na rasy gatunku ludzkiego prawdopodobnie jest niezwykle trudny z uwagi na historyczne migracje ludzi, jak też wielką różnorodność gatunku ludzkiego. W historii dokonywano wielu klasyfikacji; niekiedy wyodrębniano tylko trzy rasy, innym razem nawet dwadzieścia [zob.: ostatnia sekcja, a także uwaga].

To, co kiedyś nazywano podziałem na rasy ludzkie (to znaczy zróżnicowanie systematyczne wewnątrz homo sapiens), obecnie nazywa się typologią antropolo­giczną, aby uniknąć skojarzenia z rasizmem. Większość amerykańskich antropo­logów odrzuca istnienie ras ludzkich. Część antropologów uważa nawet typologię antropologiczną za bezzasadną i proponuje odejście w ogóle od pojęcia rasy.

Podział ludzi na rasy: Plemię i stan Manipur w Indiach
W muzeum: mieszkańcy plemienia i stanu Manipur w Indiach

Ludwig von Bertalanffy w latach 80. XX w. opracował teorię systemów, według której antropologia powinna uwzględniać determinanty społeczne i kulturowe w zróżnicowaniu biologicznym człowieka, a nie tylko badać biologiczne cechy populacji.

Jako argument przeciw wyróżnianiu ras podaje się wyniki badań świad­czące o tym, że cechy fenotypowe i genetyczne są bardziej zróżnicowane w obrębie rasy niż pomiędzy rasami, a poza tym posługiwanie się terminem „rasa” prowadzi do rasizmu. Ale przeciwnicy tego stanowiska podkreślają, że jednak wiodące cechy zewnętrzne istotnie różnicują ludzi odmiennych ras, a naukowe ustalenia nie muszą brać pod uwagę ewentualnych skutków.

Podział na rasy,

naturalnie bez wartościowania, niekiedy uważa się za sensowny w badaniach przydatnych medycynie. Stwierdzono bowiem związki występowania niektórych chorób z poszczególnymi rasami, niezależnie od miejsca zamieszkania. Znana jest też podatność rasowa na występowanie konkretnych epidemii. Niektóre choroby dziedziczne z kolei występują w określonych populacjach, dlatego też ce­lowe jest prowadzenie badań, pomocnych w diagnozowaniu i terapii. Podobnie jest z przeszczepem szpiku kostnego – zalecane tu jest takie samo pochodzenie geograficzne biorcy i dawcy. Także działanie pewnych leków jest (i może być) inne na różne rasy.

Jeśli nawet z punktu widzenia medycyny rozróżnianie ras w populacji ludzkiej może być celowe, to nie powinno ono nosić znamion jakiejkolwiek hie­rarchizacji rasowej. Jednakże współcześnie najbardziej powszechna jest tendencja postrzegania wszystkich ludzi jako jednej rasy ludzkiej2)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe, Poznań 2015, s. 33–34..

Trzy rasy główne

Dość popularny jest obecnie podział na trzy rasy główne: białą, żółtą i czarną, w których wyróżniono po kilka typów antropologicznych.

Rasa biała (europeidalna, kaukaska) podzielona jest na trzy gałęzie:

  • europejską (należą tu Europejczycy i ludność pochodzenia europejskiego w obu Amerykach, Australii, Nowej Zelandii, RPA oraz Rosjanie w Azji)
  • semicko-chamicką (głównie Arabowie w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie)
  • indyjsko-irańską (mieszkańcy Azji Południowo-Zachodniej, np. Turcy, Irańczycy oraz ludność północnych Indii).

W rasie żółtej (mongoloidalnej) wyodrębniono dwie gałęzie:

  • azjatycką (Chińczycy, Mongołowie, Koreańczycy, ludy Syberii i Dalekiego Wschodu, np. Jakuci, Ewenkowie oraz Eskimosi)
  • amerykańską (są to Indianie obu Ameryk).

Rasa czarna (negroidalna) złożona jest z dwóch gałęzi:

  • afrykańskiej (tereny na południe od Sahary: Murzyni sudańscy, Murzyni Bantu, Pigmeje, Buszmeni, Hotentoci, zaliczani są tu także potomkowie murzyńskich niewolników w obu Amerykach)
  • oceanicznej (są to aborygeni w Australii, Papuasi na Nowej Gwinei oraz ludy Melanezji).

Podział ten podaję za: K. Śniatkowska, http://geografia.na6.pl/rasy.

Inny podział proponuje kierunek morfologiczno-porównawczy w antropologii posługujący się współczesnym opracowaniem typologicznym, w którym wyróżnia się elementarne odmiany rasowe:

  • białą (a w niej typ nordyczny, berberyjski, śródziemnomorski, kromanoidalny, ajuidalny, orientalny i armenoidalny)
  • żółtą (z typami: mongoloidalny, pacyficzny, wyżynny i arktyczny)
  • czarną (w niej: typ pigmejski, ekwatorialny i sudański)

    Podział ludzi na rasy: Zestawienie ras ludzkich
    Zestawienie ras ludzkich z 1962 r., wg taksonomii Carletona Stevensa Coona (prof. Harwardu): kongijska, mongoidalna, australijska, mongoidalna (dżungla amazońska), kaukazoidalna, kadyjska (Afryka Wschodnia).

oraz typy przejściowe między odmianą

  • białą i czarną – typ australoidalny
  • białą i żółtą – typ laponoidalny
  • czarną i żółtą – typ buszmeński.

Wyróżniono też typy pośrednie w Europie:

  • typ bałtycki,
  • południowo-wschodni,
  • sublaponoidalny,
  • litoralny,
  • atlantycki,
  • alpejski,
  • pseudoalpejski,
  • subnordyczny,
  • dynarski,
  • czuchoński,
  • północno-zachodni,
  • teutoński.

Uwaga

Na temat rozmaitych podziałów gatunku ludzkiego zob.: Jan Czekanowski [https://antropologia-fizyczna.pl/typologia-antropologiczna/kierunek-czekanowskiego/zalozenia-taksonomii-szkoly-lwowskiej]; Ireneusz Michalski [http://antropologia-fizyczna.pl/typologia-antropologiczna/typologia-rasowa-michalskiego] oraz A. Malinowski, J. Strzałko (red.), Antropologia, PWN, Warszawa–Poznań 1985, s. 319–324.

Kłopoty związane z pojęciem rasy omawia dość szczegółowo G.E. Schafft w pracy Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, rozdz. VIII, Rasa i rasizm, Wyd. UJ, Kraków 2006, s. 185–205.

Literatura

  • Campbell B., Ekologia człowieka. Historia naszego miejsca w przyrodzie od prehistorii do czasów współczesnych, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 1995.
  • Chesterton G.K., Eugenika i inne zło, Wyd. Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, Sandomierz 2011.
  • Czekanowski J., Antropologia a rasizm, Wyd. KUL, Lublin 1952.
  • Grotjahn A., Higiena ludzkiego rozrodu. Zarys praktycznej eugeniki, Nakładem Polskiego Towarzystwa Eugenicznego, Warszawa 1930.
  • Little P., Zapisane w genach, Świat Książki, Warszawa 2005.
  • Malinowski A., Strzałko J., Antropologia, PWN, Warszawa–Poznań 1985.
  • Mosse G., Kryzys ideologii niemieckiej. Rodowód intelektualny III Rzeszy, Czytelnik, Warszawa 1972.
  • Piontek J., Klasyfikacje gatunku ludzkiego, w: A. Malinowski, J. Strzałko (red.), Antropologia, PWN, Warszawa  – Poznań 1985.
  • Sugalska I., Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe, Poznań 2015.
  • Uzarczyk K., Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002.

Iva Kalina, 11.09.2017

Ilustracje

Obrazek wyróżniający: Mieszkaniec Papui – źródło: Wikimedia  Commons
Podróż Françisa Berniera (1710) – źródło: Wikimedia Commons
Georges Cuvier – źródło: Wikimedia Commons
Zestawienie ras ludzkich – źródło: Wikimedia Commons

To jest pierwsza część (Ra1) tego zakresu tematycznego, zob. kolejne:

Teorie rasowe. “Rasa” i “naród” w eugenice (Ra2)
Arthur Gobineau. Esej o nierówności ras ludzkich (Ra3)
Houston Stewart Chamberlain i jego teoria rasowa (Ra4)
Hans F.K. Günther – teoretyk rasizmu niemieckiego (Ra5)

Zob. też kategorię: Eugenika

Przypisy   [ + ]

1. J. Piontek, Klasyfikacje gatunku ludzkiego, w: A. Malinowski, J. Strzałko (red.), Antropologia, PWN, Warszawa–Poznań 1985, s. 312.
2. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe, Poznań 2015, s. 33–34.

About Achatoja

Kilka słów o autorze.

View all posts by Achatoja →

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *