Przyczyny powstania eugeniki i ruchu eugenicznego

Przyczyny powstania eugeniki: Fabryka Richarda Hartmanna w Chemnitz, 1868 r.

Obrazek: Fabryka Richarda Hartmanna w Chemnitz, 1868 r.
Przyczyny powstania eugeniki i ruchu eugenicznego są dość liczne, różnorodne i przejawiają się na rozmaitych płaszczyznach.  W moim przekonaniu niezwykle istotnym czynnikiem było podłoże intelektualne postoświeceniowej Europy. Główne okoliczności, które doprowadziły do powstania ruchu eugenicznego w XIX w., dotyczą sytuacji

  • (1) w sferze naukowej (chodzi przede wszystkim o rozwój nauk biologicznych),
  • (2) w sferze społecznej i ekonomicznej, a także
  • (3) sferze ideologicznej (mam tu na myśli pojawienie się nurtu pozytywistycznego oraz upowszechnienie postaw materialistycznych)1)I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki oraz PWN, Poznań 2015, s. 38..
Przyczyny powstania eugeniki: Członkowie Royal Society w 1885 r.
Grupa najbardziej dystyngowanych członków Royal Society, 1885 r. Stoją od lewej: G.H. Darwin, F. Galton, W.T. Thiselton-Dyer, R.H. Scott, W. Huggins, W.H. Preece, Lord Rayleigh, J. Evans, E. R. Lankester, W.H.M. Christie, E. Frankland, N. Lockyer, A.W. Williamson; siedzą od lewej: G.G. Stokes, J. Hooker, J.J. Sylvester, T.H. Huxley,  A. Geikie, J. Tyndall, A. Cayley, R. Owen, W.H. Flower, W. Crookes

Sfera naukowa, być może, nie była tu determinantem przesądzającym, chociaż mogła stanowić poważny impuls na drodze poszukiwań odpowiednich metod w celu udoskonalenia gatunku homo sapiens. Imponujący rozwój nauk, i to w tak szerokim zakresie, obejmującym wiele gałęzi wiedzy, rodził aspiracje uczonych do podejmowania trudnych wyzwań, a nierzadko przekraczających możliwości ówczesnej nauki. Do największych osiągnięć tamtych lat, które zainspirowały tworzenie koncepcji eugenicznych, należą:

  • rozwój nauk biologicznych, w szczególności ewolucjonizmu (przede wszyst­kim lamarkizmu i darwinizmu);
  • pojawienie się interesujących koncepcji antropologicznych;
  • postęp w rozwoju nauk psychiatrycznych w medycynie;
  • stawianie pierwszych tez w zakresie genetyki;
  • rozkwit nauk o Ziemi – szczególnie geologii;
  • formułowanie nowatorskich teorii o społeczeństwie.

W sferze naukowej

(1) Wraz z rozkwitem nauk przyrodniczych (począwszy od XVII w., a nawet wcześniej) następowały głębokie przewartościowania i przeobrażenia w sferze poglądów, religii, w całościowym oglądzie świata. Szybko rozwijające się nauki empiryczne (w nowoczesnym ujęciu) z końca XVIII i początku XIX w. dostarczały społeczeństwu wielu frapujących informacji, mniej lub bardziej uzasadnionych, w kwestiach dotąd nierozstrzygniętych, tajemniczych. Także tych z zakresu bio­logii, antropologii, medycyny oraz socjologii.

Ogłoszenie przez Jeana-B. de Lamarcka (1809 r.), Alfreda Wallace’a (1858 r.) i Karola Darwina (1859 r.) odrębnych koncepcji ewolucji dopro­wadziło do rewolucji naukowej w biologii. Zmusiło to (zwłaszcza społeczność naukową) do nowego spojrzenia na człowieka, jego pochodzenie i rozwój. Trzeba zaznaczyć, że także teoria Thomasa Malthusa (1798 r.), która wprawdzie dotyczyła spo­łeczeństwa, wpłynęła w sposób istotny na ukształtowanie poglądów ewolucjo­nistów. Jeszcze większy wpływ na ukształtowanie się nowej ewolucyjnej wizji świata miał uniwersalistyczny i wielopoziomowy system filozoficzny Herberta Spencera (tworzony w drugiej połowie XIX w.).

W sferze społecznej i ekonomicznej

(2) Przemiany w systemie ekonomicznym i społecznym, ekspansja przemysłu, powodowały napływ siły roboczej ze wsi do miast, głównie mężczyzn, co pro­wadziło do:

Przyczyny powstania eugeniki: Robotnicy opuszczają miejsce pracy, zdjęcie z 1900 r.
Robotnicy opuszczają miejsce pracy, zdjęcie z 1900 r.
  • rozluźnienia obyczajów i rozwoju prostytucji, z uwagi na przewagę liczebną mężczyzn nad kobietami w mieście,
  • powstania (lub rozrostu) bied­nych dzielnic,
  • przeludnienia i ciasnoty mieszkaniowej,
  • wzrostu przestęp­czości i innych patologii społecznych, m.in. takich jak alkoholizm, choroby weneryczne.

W rozwoju urbanizacji i przemysłu widziano przyczyny niekorzystnych zjawisk, takich jak zatruwanie środowiska, tworzenie dużych skupisk ludzkich, co skutkowało wzrostem zachorowań i migracjami ludności.

Na marginesie dodam, że pierwszą lecznicę Burghölzli dla psychicznie chorych otwarto w 1865 r. w Zurychu. Był to jednocześnie akademicki ośrodek badawczy, z którym związane są znane na­zwiska uczonych psychiatrów. W 1899 r. niemiecki psychiatra Emil Kraepelin dokonał klasyfikacji chorób psychicznych, a także wiele z nich opisał. Założył również w Monachium Niemiecki Insty­tut Badawczy Psychiatrii (1919 r.). Kraepelin zajmował się (jak wielu psychiatrów tego czasu) za­gadnieniami eugenicznymi i zdrowia publicznego oraz popierał ogólnie przyjętą teorię degeneracji, stworzoną przez Augusta Morela. Jego uczniami byli późniejsi znani liderzy eugeniki (m.in. Ernst Rüdin).

Powstawały pierwsze szpitale psychiatryczne, pojawiły się liczne – jak na owe czasy – przytułki, a to z kolei spowodowało napływ ludzi chorych; liczba pacjentów osiągnęła niesłychane dotąd rozmiary i wciąż wzrastała. Nieliczne do­tychczas przytułki prowadziły przede wszystkim organizacje kościelne, były to najczęściej placówki zamknięte, odosobnione. Teraz w otwartym lecznictwie zaj­mowano się wszystkimi potrzebującymi, zatem rodziny albo w celu niesienia po­mocy ułomnym i niepełnosprawnym psychicznie członkom rodziny, albo w celu pozbycia się problemu przekazywały chorych do szpitali lub przytułków.

Skala sporej części niekorzystnych i dotkliwych zjawisk społecznych była taka sama jak wcześniej, lecz dopiero teraz – w dobie rozkwitu nauki i techniki, me­dycyny, a także rynku księgarskiego (gdy pojawiły się liczne czasopisma, książki, encyklopedie) – zwiększył się dostęp do informacji i te trapiące kwestie zostały zauważone.

Przyczyny powstania eugeniki
Szpital Burghölzli dla psychicznie chorych w Zurychu, w 1890 r.
Przyczyny powstania eugeniki: Klinika Burghölzli
Dziś Burghölzli jest ważnym ośrodkiem badań psychiatrycznych i leczenia chorób psychicznych. Syn Alberta Einsteina, Eduard Einstein, był pacjentem w Burghölzli.

Po uzyskaniu instrumentów umożliwiających wnikliwą obserwację i analizę zjawisk – również dzięki statystyce – dostrzeżono ich rozmiary oraz za­grożenia płynące z ich skutków. Niektóre patologie społeczne rzeczywiście poja­wiły się wraz ze zmianami w obszarze ekonomii, demografii oraz polityki (wojny, prądy socjalistyczne i liberalne, ruchy robotniczo-ludowe) lub też nastąpiła ich eskalacja. Trzeba przyznać, że medycyna powoli zaczęła opanowywać niektóre groźne choroby (zakaźne i inne), aczkolwiek był to długi i mozolny proces, a na razie nie można było zaradzić nawet prostym chorobom, nie wspominając o ka­lectwie czy chorobach przewlekłych.

W sferze ideologicznej

(3) Nurt pozytywistyczny pojawił się – jak wiadomo – w filozofii, ale szerokim łukiem objął w zasadzie prawie wszystkie dziedziny życia, a więc przejawiał się w sferze społecznej, w kulturze, nauce, polityce, a nawet w gospodarce. Dla obecnych tu rozważań najważniejsze są implikacje pozytywistyczne w świecie idei i świa­topoglądu. Mam na myśli głównie przemiany w sferze mentalnej społeczeństw i jednostek, które kształtowały nowe pozytywistyczne (pozytywne) podejście do usytuowania człowieka w świecie z jego zadaniami, powinnościami, jego rolą społeczną itp.

W miarę rozpowszechniania się nowych postaw przeformułowa­na została także ocena możliwości ludzkich: oto teraz człowiek powinien (i był zdolny) udźwignąć nowe trudne wyzwania, jakie stawiało przed nim nowoczesne społeczeństwo i państwo w celu budowania nowych struktur społecznych i pań­stwowych, rozwijania gospodarki oraz budowania własnej prosperity.

Słownik PWN podaje, że „margines społeczny” to: „nieliczna i mało znacząca warstwa społecz­na, składająca się z jednostek prowadzących pasożytniczy tryb życia, wykolejonych, naruszających przepisy i normy współżycia społecznego; męty społeczne”2)Słownik języka polskiego, t. II, PWN, Warszawa 1992, s. 108.. Według Encyklopedii PWN „margines społeczny” to „grupa społeczna (re­latywnie nieliczna) składająca się z jednostek o niskim statusie społecznym, których zachowania są sprzeczne z ogólnie przyjętymi normami moralnymi i zasadami współżycia i często mają charakter patologii społecznej”3)http://encyklopedia.pwn.pl/ . Natomiast określenie „wykluczenie społecz­ne” pojawiło się dopiero w XXI w.

Już w XV w. w Polsce stosowano określenie „ludzie luźni”. W historycznej literaturze używa się określeń takich, jak: swawolny, wagabunda, wałęsa, włóczęga, hultaj itd. Stefan Czarnowski (prof. socjologii) używa nazwy: „ludzie zbędni”. W dobie porównywania społeczeństwa do ciała i organizmu (XIX w.) stosowano termin „organizm społeczny”, natomiast jednostki z mar­ginesu społecznego nazywano „pasożytami społecznymi”, które pasożytują na organizmie społecz­nym.

Oczywiście, w tym nowym powołaniu człowieka, w nowych stojących przed nim zadaniach, nie było miejsca dla ludzi słabych, nieproduktywnych, aspołecz­nych, słowem – dla tzw. marginesu społecznego.

Sprzyjało takiemu podejściu ujmowanie rzeczywistości w kategoriach materialistycznych, co z kolei pociągało za sobą odstępowanie od spraw duchowych, religijnych, przyczyniało się do bu­dowania podstaw społeczeństw (i państw) dobrobytu, nastawionych na dobra doczesne, materialne.

Rozprzestrzenianie się przekonań materialistycznych zwią­zane było z ogromną rolą teorii Karola Marksa – materializmem historycznym, co uruchomiło nową świadomość niższych klas: robotników, chłopów, biedniejszego mieszczaństwa, i co z kolei zainicjowało liczne ruchy o charakterze socjalistycz­nym i komunistycznym.

Obydwa dziewiętnastowieczne nurty: pozytywizm i materializm, mimo istot­nych różnic, miały pewne cechy wspólne lub przynajmniej niewykluczające się. Obydwa charakteryzował np. ateizm i determinizm oraz umiłowanie nauki jako je­dynej drogi rzetelnego poznania.

Redukując człowieka do materii, pozbawiono go niektórych istotnych elementów życia duchowego. Zmasowana krytyka war­tości religijnych oraz szerzenie się postaw materialistycznych, z pozytywistycz­nym nastawieniem do świata, osłabiły w znacznym stopniu współczucie dla dru­giego człowieka, zanegowały konieczność niesienia pomocy ludziom, a nawet uczyniły nieważne przykazanie o miłości bliźniego. Przykazanie to przynajmniej przestało obowiązywać z taką mocą, jaką miało poprzednio. Rzecz dotyczy głów­nie osób, które z pobudek religijnych niosły pomoc potrzebującym.

Obawy elit przed degeneracją społeczeństwa

Odruchy humanitaryzmu zainicjowane w oświeceniu i rozwijane w kolejnych latach epoki romantyzmu znajdowały się w fazie zalążkowej i nie były tak bardzo doceniane, jak choćby dziś. Pojawiły się zatem wątpliwości,

czy pomagać ludziom w choro­bie i niedoli, czy też dystansować się od wszelkiej pomocy, a może nawet elimi­nować niepożądane osoby ze społeczeństwa?

Narastał strach przed biologiczną degeneracją, spowodowany jakoby eskalacją patologii społecznych: przyrostem chorych umysłowo, alkoholików, chorych wenerycznie, przestępców, czyli – jak twierdzili eugenicy – osób dysgenicznych. Zjawiska te wywoływały niepokój warstw bogatszych, ludzi wykształconych, mieszczaństwa, obawiających się degeneracji społeczeństwa. Roztaczano apoka­liptyczne wizje upadku cywilizacji. Z tych i innych przyczyn (choćby z poczucia humanitaryzmu społecznego) powstał najpierw ruch higieniczno-społeczny (lub hi­gieniczny – nie miał on jednoznacznej nazwy), nieposiadający formy zinstytucjonalizowanej, finansowany głównie przez filantropów oraz przez zbiórki publiczne. Wkrótce wyrósł z niego (i nieco obok niego) inny ruch, częściowo kontynuator, częściowo opozycyjny – ruch eugeniczny.

Przyczyny powstania eugeniki

W nurt eugeniczny zaangażowani byli przedstawiciele wyższych i bogatszych warstw społecznych oraz częściowo klasa średnia: politycy, naukowcy, działacze społeczni, kapitaliści, literaci, artyści, intelektualiści.

Ruch higieniczny oraz nie­które łagodniejsze stowarzyszenia eugeniczne miały czuwać nad doskonaleniem człowieka, jego cech fizycznych i osobowościowych poprzez poprawę warunków życia biednych warstw, propagowanie higieny i oświaty.

Towarzystwa eugeniczne z kolei (głównie te w krajach anglosaskich) inicjowały przede wszystkim działa­nia na rzecz udoskonalenia gatunku ludzkiego na drodze biologicznej. Intensyw­nie zabiegały one o wprowadzenie eugeniki jako dyscypliny akademickiej na wy­działach medycyny, uchwalenie przez parlamenty stosownych ustaw w sprawie rozrodczości osób niepełnosprawnych lub chorych i ogólnie propagowały walkę z degeneracją społeczną.

Niezwykle ważna okazała się rola propagatorów w wytworzeniu specyficznego klimatu, który umożliwił swo­istą korelację paradygmatu naukowego ze światem społecznym i politycznym. Można mówić o kształtowaniu się światopoglądu eugenicznego, który narzucał postrzeganie i ocenianie rozmaitych zjawisk społecznych i przyrodniczych w eugenicznych kategoriach.

Iva Kalina, 08.05.2018

Ilustracje

Fabryka Richarda Hartmanna w Chemnitz – źródło: Wikimedia Commons
Członkowie Royal Society – źródło: Wikimedia Commons 
Robotnicy – źródło: Wikimedia Commons
Szpital Burghölzli dla psychicznie chorych – źródło: Wikimedia Commons
Klinika Burghölzli obecnie – źródło: Wikimedia Commons

Zob. inne Wpisy z kategorii: Eugenika oraz Stronę (z MENU): O eugenice

Przypisy   [ + ]

1. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Wyd. Naukowe Bogucki oraz PWN, Poznań 2015, s. 38.
2. Słownik języka polskiego, t. II, PWN, Warszawa 1992, s. 108.
3. http://encyklopedia.pwn.pl/

About Achatoja

Kilka słów o autorze.

View all posts by Achatoja →

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *